Türklerle Rusların komşulukları ve iki ulusun oldukça eskiye uzanan, coğrafî

anlamdaki yakın ilişkileri (Rusya’da ve) Sovyetler Birliği’nde Türkiye’ye karşı bir ilgi

uyandırmış, çeşitli bilimsel kuruluşlar dış dünyada sözü edilen araştırmalar yapmışlardır.

Orta Asya’da Türk kökenli kavimlerin bulunuşundan başka, Osmanlı imparatorluğunun

Balkanlardan geçerek Avrupa ortalarına kadar yayılması Türkçe konuşan bu insanların

dil, tarih, ekonomik yapı ve coğrafyasına karşı Rusya’da epeyi gerilere giden inceleme

isteği yaratmıştır. Bu araştırma, Sovyetler Birliği’nin başkenti Moskova’da, Lenin

Kütüphanesi başta olmak üzere, bellibaşlı kütüphanelerde bu konudaki yayınların en

önemlilerine dikkati çekme amacını gütmektedir. Böyle bir bibliyografik incelemede T.P.

Cherman1, A.K. Sverçevskaya2, A.N. Kononov3 ve B. Dantsig’in4 çalışmaları, kuşkusuz,

önemli rehberler olabilecek niteliktedir. Ancak, yalnız 1917-1958 yılları arasındaki 3262

kitap, broşür ya da makalenin tümünü bir bibliyografik değerlendirme yazısına

sıkıştırmak mümkün değildir. Bu konuda bugüne kadar Sovyetler Birliği’nde yayınlanan

incelemelerin yalnız başlıklarını zikretmek birkaç yüz sayfalık bir kitap hacmindedir. Ne

var ki, Türkiye’de de sadece yüzeysel bir intiba olarak çok sözü edilen Sovyet Türkoloji

çalışmalarını, en önemli yayınlara dikkati çekmekle sınırlı da olsa, özetlemek gereği

vardır. Bu konuda önce dilden başlayarak, Türk tarihi, ekonomisi ve coğrafyasına ilişkin

araştırmaların bir değerlendirmesini yapmağa çalışacağım. Bütün “bölge çalışmaları” dil

incelemeleriyle başlamak zorunda olduğundan ve hem A.B.D.’nde, hem Sovyetler

Biirliği’nde bu yöntem uygulanmakta bulunduğundan, dil konusuna gereği gibi yer

vermek istedim.

I. TÜRK FİLOLOJİSİ

Türkler ile Ruslar ve öteki Doğu Slav kavimlerinin (Ukraynalılar ve Byeloruslar)

gerilere varan temasları bugün Sovyetler Birliği’nde yaşayan bazı halkların dillerinde

birtakım izler bırakmıştır. Bazı günlük kelimeler, yer adları, ekonomik yaşantıyla ilgili

deyimler, giderek kavimlerarası evlilikten doğan soyadlar5 Türk kökenlidir. Türklerin

Ruslarla birkaç noktada sınır komşusu olması bu kuzey devletinde Türk dillerini öğrenme

gereksinmesi yarattı. Bu yoldaki ilk bilimsel çalışmaların daha Büyük Petro zamanında

başladığını anlaşılmaktadır6. Rus ve Sovyet kaynakları ilk Türk dili çalışmalarına Büyük