Tarkan Tekten

Türk Dili Öğretim Görevlisi

K.D. Uşinskiy Güney Ukrayna Milli Pedagoji Üniversitesi

Odessa Ukrayna

Bu e-Posta adresi istek dışı postalardan korunmaktadır, görüntülüyebilmek için JavaScript etkinleştirilmelidir

Rusya coğrafyası ve Sovyetler Birliği, Türkiye dışında en önemli Türkoloji çalışmalarının yapıldığı, ünlü Türkologların yetiştirildiği ve önemli araştırmaların gerçekleştirildiği bir coğrafyadır. Bu coğrafyada Türk Dili üzerine yapılmış çalışmaları anlatan Rusça çeşitli eserler yayınlanmış hatta bunların bazıları da Türkçeye tercüme edilmiştir.

Ukrayna Slav dünyasının ikinci önemli büyük topluluğu konumundadır. Topraklarında farklı Türk halkların yaşamış olması ve Osmanlı’nın bu topraklar üzerinde uzun yıllar süren hakimiyeti Ukrayna’nın Türkiye için önemini daha da arttırmaktadır. Ancak Rusya coğrafyasında yapılan Türkoloji çalışmaları Ukrayna’da, bazı siyasi sebeplerden dolayı gelişememiştir. Bunun için de Ukraynadaki Türkoloji çalışmaları ile ilgi yazılmış bütün bir eser bulunmamaktadır. Ukraynadaki Türkoloji çalışmaları ile ilgili bilgilere daha çok Rusça yazılmış eserlerden ulaşabilmekteyiz. Bu konudaki araştırmalara ön ayak olan en önemli iki kurum Rusya Bilimler Akdemisi ve St. Petersburg Doğu Dilleri Enstitiüsü’dür. Bunun dışında Ukraynadaki Türkoloji çalışamalarına ulaşabildiğimiz diğer kaynaklar ise Ukrayna Bilimler Akademisinin ilmi eserleri ile Ukrayna’nın eski üniversitelerinin yıllık ve arşivleridir.

Türkçe Ukrayna’da ilk defa Akmescit (Simferepol) Okulunda 1809 yılında öğretilmeye başlanmıştır (1). Hemen bunun ardından 1810 yılı haziran ayında Simferepol Kaza mektebinde Tatarca Bölümünde, Türkçe-Tatarca ve Arapça okutulmasına karar verilmiştir (2).

5 Kasım 1804’te onaylanmış yeni yönetmeliğe göre, yeniden kurulan Moskova Üniversitesinde ve yeni oluşturulan Kazan ve Harkov üniversitelerinin Filoloji fakültelerinde Doğu dilleri kürsüleri (ana bilim dalları) açıldı. Rusya üniversiteleri arasında bu kürsüyü ilk kuran üniversite Harkov Üniversitesi olmuştur (3). Ukrayna’da Türkçe, Üniversite düzeyinde ilk defa Harkov Üniversitesinde 1829 yılında Alman asıllı dil bilimci B.A. Dorn tarafından okutulmaya başlanmıştır (4). Bu konuya A.P. Kovalevskiy şüpheli olarak yaklaşsa da ünlü Arap dili uzmanı İgnatiy Kraçkovskiy ve edebiyat tarihçisi Aleksandır Veselovskiy’nin makale ve araştırmalarında 1829-1830 yılları arasında Harkov Devlet Üniversitesinde Türkçe’nin okutulduğu vurgulanmaktadır. Dorn St. Petersburg’a geçtikten sonra (1835) Harkov Üniversitesinde Doğu dillerinin öğretimi, (Hint filolojisi dışında) ancak Ekim Devrimi’nden sonra gerçekleştirilebildi (5).

Odessa’da 1828 yılında, “bölgeye eğitimli çevirmen kadroları hazırlamak” amacıyla “altı genç için Doğu Enstitüsü” açıldı. Doğu Enstitüsü, ilk dönemler (1837’ye kadar) 1817’de kurulmuş Rişelevskiy Lisesinin kolejine bağlıydı. Daha sonra ise 1 Ocak 1838 Yönetmeliği gereğince “ başarıyı arttırmaya yönelik olarak” Arapça, Farsça ve Türkçe dersleri okutulan Rişelevskiy Lisesine bağlandı. Lisenin kolej sınıflarında 4. sınıftan itibaren 3 yıl, bu dillerin okutulmasına karar verildi.Georgiy Razis1828 yılında Rişelevskiy Lisesi’nin ilk Türk Dili öğretmeni oldu (6). Rişelvskiy Lisesi bünyesinde Arapça, Türkçe ve Farsça eserlerden oluşan bir kütüphane kuruldu. Bu kütüphanede 60 tanesi elyazması olmak üzere 772 kitap bulunuyordu (7). Lisedeki Türk Dili öğretimi 1856 yılına kadar devam etti ve daha sonra St. Petersburg Üniversitesinin Doğu Dilleri Fakültesinin kurulması sonucu Rişelevskiy Lisesi Doğu Enstitüsü kapatıldı.

1- История изучения тюркских языков в россии  (İstoriya İzuçeniya Turkskih Yazıkov v Rossii) (s.193)

2- a.g.e (s.194)

3- a.g.e (s.140)

4- a.g.e (s.141)

5- a.g.e (s.142)

6- Türk Dili araştırmaları tarihi (s.65)

7- Сорокалетие Ришельевскаго Лицея 1817 – 1857 (Sorokaletiye Rişelevskago Liseya 1817-1857) (s.128 - 129)

8- Polonya’da Türk Dili Öğretimi Tarihçesi (Makale) Prof. Dr. Tadeusz Majda

9- Ukrayna’da Türkçe’nin Yabancı Dil Olarak Öğretilmesi (Makale) Grigory Halimenenko

10- ББСОТ Дооктябрьский период (BBSOT Dooktyabrskiy period) (s. 199)

11- История изучения тюркских языков в россии (İstoriya İzuçeniya Turkskih Yazıkov v Rossii) (s.178)

12- Ukrayna’da Türkçe’nin Yabancı Dil Olarak Öğretilmesi (Makale) Grigory Halimenenko

13- Ukrayna’da Türkçe’nin Yabancı Dil Olarak Öğretilmesi (Makale) Grigory Halimenenko

KAYNAKLAR

A.N. Kononov, (1974), BBSOT, Moskova

A.N. Kononov, (1982), İstoriya İzuçeniya Turkskih Yazıkov v Rossii, Leningrad

A.N. Kononov, (2006), Türk Dili Araştırmaları Tarihi, İstanbul

Grigory Halimenenko, Ukrayna’da Türkçe’nin Yabancı Dil Olarak Öğretilmesi (Makale)

İosif Mihneviçem, (1857), Sorokaletiye Rişelevskago Liseya 1817-1857, Odessa

N.A. Baskakov, (1969),Vvedenie v izuçenie Turkskih yazıkov, Moskova

Prof. Dr. Tadeusz Majda, Polonya’da Türk Dili Öğretimi Tarihçesi (Makale)

® Bu makale Bilkent Üniversitesi tarafından organize edilen "VI. Uluslararası Büyük Türk Dili Kurultayı" metnidir.